نجوم در قم از چهارتاقی‌های دوهزارساله تا رصدخانه امروز

ششصدوچهاردهمین نشست بنیاد قم‌پژوهی با موضوع «تاریخ نجوم در قم و آشنایی با مرکز مطالعات و پژوهش‌های فلکی ـ نجومی»، سه‌شنبه ۲۸ مهرماه با حضور علاقه‌مندان به علم نجوم درسالن همایش‏ های مرکز مطالعات و پژوهش‌های فلکی ـ نجومی برگزار شد
به گزارش روابط عمومی مرکز، محورهای اصلی نشست شامل مباحث نجومی، تاریخچه دانش نجوم در قم و معرفی فعالیت‌های مرکز بود.
پیوند دیرین انسان و آسمان
دبیر جلسه در مقدمه با اشاره به پیشینه کهن علم نجوم گفت: این دانش که امروز با عناوین اخترشناسی و اخترفیزیک شناخته می‌شود، در تمدن‌های کهن روم، مصر، هند و ایران باستان حضوری روشن داشته است. به گفته او، انسان از آغاز با پدیده‌هایی مانند طلوع و غروب خورشید، حالت‌های ماه، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی سروکار داشته و کوشیده است آن‌ها را تحلیل کند. در این مسیر، افسانه‌ها و اسطوره‌ها پدید آمد تا بشر به‌تدریج به نگاه علمی روی آورد.
وی افزود: انسان در تنظیم گاه‌شماری و مناسبات دینی خود همواره به نجوم نیازمند بوده است. تقویم‌های قمری و شمسی بر پایه محاسبات نجومی استوارند و همین موضوع این دانش را به زندگی روزمره پیوند می‌دهد.
در ادامه نشست، معاون مرکز به جایگاه منظومه شمسی و عظمت کیهان پرداخت و به آلودگی نوری در شهرهایی مانند قم اشاره کرد که رصد ستارگان را دشوار می‌کند و مناطق کویری، از جمله رصدخانه امام علی(ع)، را برای رصدآسمان مناسب دانست. وی با استناد به آیاتی از قرآن، بر نظم و مدار دقیق اجرام آسمانی تأکید کرد و گفت همین نظم ریاضی امکان استخراج دقیق تقویم و اوقات شرعی را فراهم می‌کند.
معاون مرکز نیز با اشاره به محدودیت زمان، با اعلام آمادگی این مرکزبرای برگزاری نشست‌های علمی تا موضوعاتی مانند «قمر در عقرب»و... با نگاه علمی و دینی بررسی شود.
تأسیس مرکز در پی بحران رؤیت هلال
وی در بخش دیگری از جلسه تاریخچه مرکز را تشریح کرد. به گفته او، مرکز در سال ۱۳۷۴، پس از چالش‌های مربوط به رؤیت هلال ماه رمضان و عید فطر تأسیس شد؛ زمانی که عید فطر ناگهان در ساعات میانی روز اعلام شد. حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ مهدی نجف برای ساماندهی این موضوع پیشنهاد راه‌اندازی یک پایگاه تخصصی پژوهشی نجوم را مطرح کرد و مرکز هم‌زمان با سالروز ولادت حضرت فاطمه زهرا(س) کار خود را آغاز کرد.
دو سال بعد، در۱۳۷۶، با احساس ضرورت آموزش طلاب وعلاقه‌مندان به نجوم فعالیت‌های آموزشی در زمینه‌های قبله‌شناسی، استخراج اوقات شرعی واستهلال آغاز شد.از اهداف نخستین مرکز نیز می‌توان به تشکیل ستادهای استهلال، محاسبه دقیق اوقات شرعی، تدوین متون آموزشی و پاسخ به پرسش‌ها و مسائل فقهی معاصر اشاره کرد.
وی با بیان اینکه تربیت پژوهشگران برجسته از اولویت‌های مرکز است، گفت: در سال‌های نخست، بهره‌گیری از تدریس استادانی چون مرحوم دکتر عدالتی استفاده می شد، اما اکنون برجسته‌ترین استادان حوزه و دانشگاه در مرکز تدریس می‌کنند. تأسیس دانشکده تخصصی و راه‌اندازی سطح سه (کارشناسی ارشد)حوزه علمیه در رشته فقه نجوم از سال ۱۴۰۰ نیز گامی برای پاسخ به مباحث نجومی،استهلال،اوقات شرعی وچالش‌های فقهی مناطق خاص جغرافیایی، مانند عرض‌های بالای ۶۰ درجه و مناطق قطبی، دانسته شد. 
چهارتاقی‌ها، گنبد سبز و نشانه‌های نجومی در معماری قم
بخش دیگری از نشست به پیشینه تاریخی نجوم در قم اختصاص داشت. به گفته مسئول کتابخانه مرکز، کهن‌ترین نشانه‌های بر جامانده از این دانش در استان قم، بناهای چهارتاقی است. این سازه‌ها که چهار ستون و سقفی گنبدی دارند، طوری ساخته شده‌اند که با فرارسیدن اعتدالین و انقلابین (آغاز فروردین، تیر، مهر و دی) پرتو خورشید از شکاف‌های مشخصی در بنا می‌گذرد و تعیین دقیق فصل‌ها را ممکن می‌کند.
شاخص‌ترین نمونه، چهارتاقی روستای نویس در بخش خلجستان است که قدمت آن حدود ۲۰۰۰ سال برآورد می‌شود. نمونه دیگر چهارتاقی کرمجگان در منطقه کهک است که بخش‌هایی از آن آسیب دیده و به گفته سخنران، مرمت‌های اخیر نیز از ایرادهای فنی و علمی خالی نیست. وی همچنین به مقبره شمالی مجموعه گنبد سبز اشاره کرد که دیوار سمت راست آن طوری طراحی شده که در ظهر شرعی، سایه خورشید دقیقاً روی درگاه ورودی می‌افتد.
نجوم در متون کهن قم
مسئول کتابخانه به کتاب «تاریخ قم» (تألیف ۳۷۸ هجری قمری) اشاره کرد که بابی با عنوان «ذکر نجوم خراج و دفعات آن به قم» دارد و در آن روش محاسبه زمان دریافت خراج بر پایه تقویم نجومی شرح داده شده است. این اثر نشان می‌دهد که ابعاد اقتصادی با محاسبات نجومی پیوند داشته است. او همچنین از ابونصر حسن بن علی قمی، منجم سده چهارم هجری و نویسنده «المدخل الی علم احکام النجوم» یاد کرد که این کتاب با همت مؤسسه میراث مکتوب تصحیح و بازچاپ شده است.
به گفته وی، چون قم مرکز سیاسی و محل حضور منجمان دربار نبوده، سهم کمتری در تألیف آثار مستقل نجومی داشته، اما کاتبان قمی آثار برجسته را نسخه‌برداری می‌کردند، از جمله نسخه «تحفه عباسی» که در سال ۱۰۵۷ هجری قمری کتابت شده و در رقم پایانی آن عبارت «دارالمؤمنین قم» آمده است. در جُنگ میرزا علی‌اکبر فیض، که در کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی نگهداری می‌شود، نیز گزارشی از رگبار شهابی شب ششم رجب ۱۲۸۳ هجری قمری ثبت شده است. نویسنده آن در سفر از تهران به قم، از کاروانسرای کنارگرد تا پل دلاک، بارش شهابی را تا سپیده‌دم مشاهده کرده بود.
سخنران از میرزا محمودخان قمی، منجم قمی متولد ۱۲۵۰ هجری قمری، نیز یاد کرد که برای ادامه تحصیل به پاریس رفت و در رصدخانه آن شهر کار کرد. به گفته او، محمودخان با رصد، ابعاد و جرم یک سیارک را محاسبه کرد و آن سیارک به نام او ثبت شد و در ایران به «سیاره محمودی» شهرت یافت.
رصد ماه و زحل 
در پایان نشست، شرکت‌کنندگان به رصد عملی آسمان پرداختند و ماه و سیاره زحل را مشاهده کردند.

لینک گزارش تصویری:

https://farsi.nojumi.org/album?Id=166